Historia


Mizar czyli cmentarz muzułmański w Bohonikach - stan badań.

Tatarzy na ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego i Korony przybywać zaczęli około XVI wieku. Pierwszymi osadnikami byli żołnierze i emigranci z arystokratycznych rodów ordyńskich przybywając dobrowolnie mieli prawo do zachowania swojej religii tytułów.

Osadnictwo Tatarów na ziemiach Podlasia sięga czasów Jana III Sobieskiego. Wiek XVII to okres niekorzystny dla Rzeczypospolitej ciągłe wojny doprowadzają kraj do ruiny. Brak jest funduszy na utrzymanie wojska. W konsekwencji dochodzi do przejścia części rot zaciężnych na stronę turecką. W celu utrzymania bitnego żołnierza tatarskiego Jan III Sobieski wydał przywilej nadający ziemię wojownikom tatarskim w ekonomiach grodzieńskiej, brzeskiej i kobryńskiej, łącznie 526 włók ziemi. Miało to miejsce w Grodnie 12 marca 1679 roku. Tatarzy otrzymali między innymi takie miejscowości w ekonomi grodzieńskiej (najbardziej nas w tym momencie interesującej): Bohoniki, Kruszyniany, Malawicze, Łużany, Drahle, Nietupę. Po 1945 roku w granicach Polski istnieją trzy czynne mizary czyli cmentarze w Warszawie, Kruszynianach i Bohonikach. Oprócz tego istnieje kilkanaście kwater tatarskich na cmentarzach komunalnych.

Na wiosnę 2000 roku członkowie Studenckiego Koła Naukowego Historyków z Uniwersytetu w Białymstoku postanowili przeprowadzić gruntowne badania dotyczące cmentarza muzułmańskiego w Bohonikach. Inspiracją do podjęcia badań tego typu stały się między innym publikacje panów Arkadiusza Kołodziejczyka "Cmentarze muzułmańskie w Polsce" oraz praca Andrzeja Drozda, Marka M. Dziekana, Tadeusza Majdy "Meczety i cmentarze Tatarów polsko-litewskich" Obie prace sygnalizują że istnieje w naszym krajobrazie kulturowym obok nekropolii chrześcijańskich czy żydowskich również daleki orient reprezentowany przez osadników tatarskich. Koło postanowiło zinwentaryzować cmentarz w Bohonikach.

Pierwszy wiosenny wyjazd w teren miał na celu zapoznanie grupy z terenem i z formą pracy. W miesiącu sierpniu 2000 roku zorganizowany został tygodniowy obóz badawczy. Dzięki pomocy pracowników naukowych Instytutu Historii Uniwersytetu w Białymstoku została założona siatka arowa, która stała się odniesieniem do prowadzonych przez nas badań. Praca polega na szczegółowym naniesieniu każdego kamienia, który znajduje się w obrębie grobu, każdy grób jest otoczony kamienną obstawą składającą się z trzech warstw kamieni ułożonych dookoła mogiły należy tu zaznaczyć, iż u wezgłowia kamień jest większy a u nóg mniejszy. Jest to bardzo pomocne w ustaleniu długości mogiły, ponieważ większość kamieni pozapadała się w ziemię i są groby gdzie widać już tylko wierzchołki. Prowadzona była dokumentacja wyłącznie obmiarowa i fotograficzna w związku, z czym nie naruszano w żaden sposób substancji zabytkowej. Wszystkie kamienie nanoszone były na papier milimetrowy w odpowiedniej skali. Każdy grób opracowywany zostaje według następującego wzoru: wrysowanie zarysu kamieni, opisanie tych kamieni kolor, kształt, wielkość kamieni głównych długość grobu oraz jego orientacja. Dodatkową czynnością było spisanie inskrypcji z nagrobka. Prowadzono również pełny serwis fotograficzny.

Każde badania zwłaszcza terenowe wymagają sporych środków pieniężnych. Na przestrzeni kilku lat otrzymaliśmy dofinansowanie naszych badań między innymi z Ministerstwa Edukacji Narodowej, Parlamentu Studentów Uniwersytetu w Białymstoku oraz z Samorządu Wydziału Historyczno – Socjologicznego. W pracach terenowych uczestniczyło również w sezonie 2003/2004 Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Oddział w Białymstoku.

Nie zawsze spotykaliśmy się z przychylnością osób czy instytucji. Niechlubnym przykładem mogą być na szczęście byłe już władze miasta Sokółki, którym nie zależało w najmniejszym stopniu na pomocy technicznej czy lokalowej nie mówiąc już o pomocy materialnej.

Z uwagi na brak środków w sezonie 2005/2006 nie były prowadzone badania. Mamy jednak nadzieję, że w końcu zrealizujemy swój projekt a efekty będzie można zobaczyć w przygotowanej publikacji, która będzie służyć nie tylko Tatarom, ale również wszystkim zainteresowanym historią tatarszczyzny w Polsce.


Stare dobrze zachowane płyty nagrobkowe
Groby rodziny Buczackich ogrodzone żelaznym kutym || Groby rodziny Jakubowskich

Widok na najstarszą część cmentarza || Pomniki współczesne